جامعه دوستدار سالمند

رقیه نوری زاده، دانشجوی دکترای بهداشت باروری دانشگاه علوم ‌پزشکی شهید بهشتی

Email: rnourizadeh@gmail.com

مقدمه

جهان بسرعت بسوی ‌پيری ‌پيش می­رود و سالمندی، فرایند ‌پيچیده­­ای است که از عوامل سبک زندگی فردی، محیطی، اجتماعی- اقتصادی و سیاستگزاری­ها تاثیر‌پذیراست. تخمین زده می­شود که میزان جمعیت سالمند (افراد 60 سال و بیشتر) از 11درصد در سال 2006 به دو برابر (22درصد) در سال 2050 برسد. در حال حاضر، ایران نیز مرحله انتقال ساختار  سنی جمعیتی از جوانی به سالمندی را تجربه می­کند، بطوریکه طبق سرشماری 1385، حدود 27/7درصد جمعیت کشور را افراد 60 سال و بیشتر تشکیل می دهد و انتظار می­رود در سال 1390  برای اولین بار، جمعیت سالمند کشور با جمعیت کودکان زیر 5 سال برابر شود و در سال­های بعد از آن‌ پيشی گیرد. سلامت سالمندان نسبت به شاخص­ها و مشخصات محیط پيرامون (فیزیکی،  اجتماعی و سیاست­ها) حساس است، لذا توجه به ‌پدیده سالمندی، لزوم بکارگیری راهکارها و شاخص­های ارائه شده توسط سازمان بهداشت جهانی را در جهت هموار کردن مسیر جهت تجربه سالمندی سالم و فعال، نیز ‌پيوستن به جوامع دوستدار سالمند را می­رساند.  

هدف

اهداف این مطالعه، تبیین مولفه­های سالمندی سالم و فعال، شاخص­های جوامع دوستدار سالمند و اشاره­ای به چالش­های سالمندی در ایران می­باشد.

روش

این مقاله، یک مطالعه مروری در مورد تاثیرپذیری سلامت سالمندان از جامعه می­باشد که بر اساس مطالعه کتابخانه­ای و دستورالعمل­های سازمان بهداشت جهانی گرداوری شده است.

بحث و نتیجه­گیری

علاوه بر عوامل فردی، محیط از طریق دسترسی به منابع جامعه، شرایط ناسالم، افزایش مواجهه با استرس، محرومیت نسبی و  نیز فرایندهای اجتماعی شدن، می­تواند بر سلامت سالمندان تاثیر گذار باشد. تلاش برای حفظ استقلال سالمندان در جامعه، فرایند پویایی است که دربرگیرنده تدابیر بین فردی، اجتماعی و محیطی است. چارچوب پروژه شهر دوستدار سالمند نیز تركيب توانمنديها و دخالت تمامي بخشها اعم از دولتي و خصوصي را بعنوان اجزاء انفکاک ناپذیر یک ارگان دوستدار سالمند می­طلبد.

کلمات کلیدی: سالمندی سالم، سالمندی فعال، شهر دوستدار سالمند

زمینه

جهان بسرعت بسوی ‌پيری ‌پيش می­رود تخمین زده می­شود، میزان جمعیت سالمند از 11درصد در سال 2006 به دو برابر (22درصد) در سال 2050 برسد(دادخواه، 1386). در سال 2000 میلادی، جمعیت سالمند جهان، حدود 600 میلیون نفر بود که تا سال 2025 به 2/1 میلیارد و در سال 2050 به حدود 2 میلیارد نفر خواهد رسید. بعلاوه بیش ا ز نیمی از جمعیت جهان در سال 2007 شهرنشینی را تجربه نموده و انتظار می­رود تا سال 2030، دو سوم ساکنین کره زمین در شهرها زندگی نمایند. این روند در کشورهای در حال توسعه با سرعت بسیار زیادی رخ می­دهد. هم اکنون تعداد سالمندان ساکن در کشورهای در حال توسعه، دو برابر کشورهای پيشرفته بوده و تخمین زده می­شود در سال 2050، 80درصد جمعیت سالمند جهان، متعلق به مناطق کمتر توسعه یافته باشد بطوریکه در کشورهای در حال توسعه، از 56 میلیون در سال 2000 به بیش از 908 میلیون در سال 2050 خواهد رسید، لذا تمرکز جمعیت  سالمند در شهرها چشمگیر خواهد بود. امروزه در جوامع پيشرفته حدود 75درصد سالمندان در شهرها سکونت دارند که این میزان تا سال 2015 به 80درصد خواهد رسید(WHO,2007).

در این میان، ایران مرحله انتقال ساختار سنی جمعیت از جوانی به مرحله رو به سالمندی را تجربه می­کند. استاندارد سازمان بهداشت جهانی برای سالمندی، 60 سالگی است اما واقعیت اینست که سن تقویمی، شاخصی دقیق برای تغییراتی که همراه با سالمندی رخ می­دهد، محسوب نمی­شود چرا که تفاوت­های بسیار قابل توجهی در وضعیت سلامت، میزان مشارکت و سطوح وابستگی و استقلال در میان افراد سالمند در سنین یکسان مشاهده می­شود(زندی، 1384). طبق سرشماری 1385، حدود 27/7درصد جمعیت کشور را افراد 60 سال و بیشتر تشکیل می­دهند که حدوداً 5 میلیون و صد و بیست هزار نفر را شامل می­شود. بر اساس تعریف سازمان ملل متحد، کشوری که بیش از 7درصد کل جمعیتش سالمند باشد، در مرحله رو به سالمندی است(Kaldi, 2005). انتظار می­رود در سال 1390  برای اولین بار، جمعیت سالمند کشور با جمعیت کودکان زیر 5 سال برابر شود و در سال­های بعد از آن‌ پيشی گیرد.  تخمین زده می­شود در سال 2050، حدود یک چهارم از جمعیت کشورمان را سالمندان تشکیل دهند(ایسنا، 1388).

معمولاً از سالمندان بعنوان شهروندان ارشد(Seniors) جوامع نام برده می­شود. سالمندی دوره کمال، پرباری و بلندای زندگی است (Tajvar, 2003). در عرفان، از پیر بعنوان انسانی کامل و واصل به حقایق و عارف به دقایق که مسولیت راهبری طالبان و سالکان راه حقیقت را به عهده داشته و دارد، یاد می­شود. تاریخ ایران نیز گواه جایگاه ویژه سالمندان در گذار زمان می­باشد بطوریکه در دوره سلجوقیان، طبقه­ای بنام اتابکان ایجاد شد(اتابک: پدر بزرگ) (موقری و نیکبخت نصرآبادی، 1382). آنان علیرغم کاهش عملکرد فیزیولوژیک، قادر به ایفای نقش­های مهم و حیاتی در جوامع می­باشند که شامل فعالیت­های داوطلبانه، انتقال اطلاعات و تجربیات و سایر فعالیت­های انتفاعی می­شود. بهره­مندی از این خدمات تنها در صورتی میسر می­گردد که سالمندان از سلامت خوبی برخوردار باشند و یا اینکه جوامع نیازهای آنها را جهت برآورد سازی در نظر بگیرند.

این مقاله، یک مطالعه مروری در مورد تاثیرپذیری سلامت سالمندان از جامعه می­باشد که بر اساس مطالعه کتابخانه­ای و دستورالعمل­های سازمان بهداشت جهانی گرداوری شده است و اهداف آن، تبیین مولفه­های سالمندی سالم و فعال، شاخص­های شهرهای دوستدار سالمند و اشاره ای به چالش های سالمندی در ایران می باشد.

سالمندی فعال

بالارفتن میانگین جمعیت جهانی(Global Ageing) و شهرنشینی از جمله موفقیت­های انسان بشمار می­رود. پدیده سالمندی،  فرایندی زیست شناختی است که نمی­توان آن را متوقف یا معکوس کرد اما با مراقبت صحیح در طی این دوران می­توان به سالمندی توام با سلامتی دست یافت(Sahebzamani, Mehrabiyan, Asgharzadeh, 2008). سالمندی از عوامل سبک زندگی فردی، محیطی، اجتماعی- اقتصادی و سیاستگزاری­ها تاثیر‌پذیراست، در این راستا سازمان بهداشت جهانی(2002)، خط مشیی را در مورد سالمندی فعال(Active ageing)، جهت حمایت از جوامع سالمند در مسیر توسعه و تقویت سلامت و تدابیر اجتماعی و نیز کاهش بار اقتصادی ناشی از سالخوردگی معرفی نمود. سالمندی فعال، فرایند بهینه نمودن فرصت­های سلامت، شراکت و ایمنی سالمندان بمنظور افزایش کیفیت زندگی در راستای افزایش سن می­باشد(WHO, 2002).

  مولفه­های سالمندی فعال

                                                                        

هر کدام از این عوامل و تعامل بین آنها، نقش مهمی را در چگونگی  پیر شدن افراد بازی می­کنند. در واقع بسیاری از عواملی که سلامت و عملکرد بهتر را در سالمندی پیش­بینی می­کنند عواملی هستند که بالقوه قابل تغییرند(Motamedi, 2005). میزان کاهش عملکرد بدن به هنگام پیری، بطور چشمگیری از عوامل مرتبط با سبک زندگی و عوامل خارجی از قبیل محیط، اقتصاد و اجتماع تاثیر می­پذیرد اما علیرغم این واقعیت، میزان عملکرد در هر سنی با بکاربستن اقدامات فردی و خط مشی­های عمومی از قبیل ارتقا محیط زندگی دوستدار سالمند، قابل ارتقاست. تحقیقات نشان داده است که70 درصد کاهش فعالیت­های فیزیکی در سالمندان با تعدیل فاکتورهای خطرزایی مانند مصرف تنباکو، زندگی بدون حرکت، تغذیه نامناسب و با دسترسی به سرویس­های بهداشتی قابل جبران هستند(ملک افضلی و همکاران، 1385).

یکی از مهمترین موضوعات در حیطه سالمندی، خطر به حاشیه رانده شدن و محرومیت از اعمال حقوق اقتصادی، اجتماعی و فردی و بطور کلی حق مشارکت فعالانه سالمندان در جامعه می­باشد(سیفی و زینالی، 1386). شهر دوستدار سالمند می­تواند با به حداکثر رساندن سلامت، شراکت اجتماعی و ایمنی سالمندان از سالمندی فعال حمایت نماید، لذا سازمان بهداشت جهانی "راهنمای جهانی شهرهای دوستدار سالمند،Global Age-friendly Cities Guide " را در روز جهانی سالمند (اول اکتبر) سال 2007 منتشر نمود. این راهنما از طریق مطالعه در 33 شهر از 22 کشور جهان بوسیله مشاوره با سالمندان، مدیران و متخصصین طب سالمندان با شناسایی موانع فیزیکی- اجتماعی مهم در مسیر سالمندی فعال تنظیم گردید. از جمله این شهرها می­توان به استانبول، لندن، ملبورن، مکزیکوسیتی، مسکو، نایروبی، دهلی نو، نیویورک، ریودوژانیرو، شانگهای و توکیو اشاره کرد. این اولین تحقیقی بود که در گستره متنوع فرهنگی در کشور/قاره­ها از منظر سلامت و فعالیت سالمندی انجام ­گرفت. در این پژوهش، 8 عامل کلیدی در کالبد و پیکره شهر دوستدار سالمند شناسایی گردید(WHO,2007).

                                                                      

  http://www.who.int/ageing/publications/Global_age_friendly_cities_Guide_English.pdf

طبق تعریف WHO، جامعه دوستدار سالمند، جامعه­ای است که ارائه دهندگان خدمات، مدیران جامعه، رهبران مذهبی و شهروندان بتوانند:

1) تفاوت­های وسیع استعدادی و ظرفیتی بین سالمندان را تشخیص دهند.

2) پذیرش و شراکت سالمندان را در کلیه حیطه­های زندگی اجتماعی ارتقا دهند.

3) به تصمیمات و انتخاب سبک زندگی افراد سالمند احترام بگذارند.

4) نیازمندی­ها و اولویت­های مرتبط با سن را بصورت انعطاف­پذیری، پیش­بینی و پاسخگو باشند.

سازمان بهداشت جهانی، 33 شاخص را برای جامعه دوستدار سالمند معرفی نموده که در ذیل به اختصار به آنها می­پردازیم:

1) نیازهای پایه سالمندان

• قابلیت تهیه منزل (درصد درآمد اختصاص یافته افراد 65 سال و بیشتر به اجاره یا خرید خانه، درصد سالمندانی که بعلت امکانات مناسب، خواستار اقامت در محل سکونت فعلی هستند و قادر به تامین هزینه آن نیز می­باشند)

• قابلیت تغییر شکل خانه جهت تغییر محل وسایل و یا بعلت تامین ایمنی سالمندان

• امنیت و قابلیت زیست محل زندگی فعلی سالمند (احساس رضایت، امنیت و عدم وجود مشکلات در محیط زندگی)

• قابلیت تامین و تهیه مواد غذایی (مسائلی چون عدم حذف وعده غذایی و یا کاهش حجم  غذا بعلت عدم توان مالی).

• دسترسی به خدمات حمایتی و آگاهی سالمندان از نحوه دستیابی به آنها ( آگاهی از شماره تلفن­های ضروری جهت دسترسی به خدمات، آگاهی از خدمات ویژه ارائه شده در جامعه و درصد سالمندان برخوردار از حمایت­های کافی در فعالیت­های عادی(ADL) یا کمکی(IADL) در زندگی روزمره)

1) بهینه نمودن سلامت و رفاه جسمی و روانی سالمندان

 • قابلیت تهیه و ارتقاء دسترسی به خدمات و سرویس­های پیشگیری بهداشتی(از قبیل غربالگری، واکسیناسیون، میزان دسترسی به خدمات تخصصی حمایتی، نداشتن تداخل سلامت جسمی و روانی با فعالیت­های روزمره و بسر بردن در شرایط سلامتی خوب تا عالی)

• فراهم بودن فرصت­ها و امکانات فعالیت بدنی

• حداقل بودن موانع استفاده از مراقبت­های پزشکی لازم ( موانعی از قبیل منابع محدود، عدم دریافت مراقبت پزشکی لازم، عدم تامین هزینه ویزیت و دارو، عدم تامین هزینه مراقبت­های دندانی و یا تهیه عینک)

• قابلیت دسترسی سالمندان به خدمات مراقبت تسکینی

2) به حداکثر رساندن استقلال سالمندان ناتوان و دارای شکستگی

• قابلیت دسترسی و تامین هزینه وسایل حمل و نقل عمومی

• قابلیت سیستم خدماتی جامعه در تامین  زندگی راحت و امن در خانه ( از نظر حمایت­های کافی  در فعالیت­های عادی (ADL) یا کمکی (IADL) در زندگی روزمره)

• وجود مراقبین سیار برای سالمندان بعنوان مکمل سیستم خدمات مراقبتی رسمی

3) ارتقاء تعهد مدنی و اجتماعی سالمندان

• حفظ ارتباط با دیگران

• شرکت در فعالیت­های تفریحی، مذهبی، فرهنگی و مدنی

• فرصت­های شرکت در امور غیر انتفاعی

• امکان اشتغال و شراکت در امور انتفاعی

بر اساس موسسه تحقیقات جمعیتی دانشگاه نیهون، اگر مشارکت اقتصادی گروه سنی 64-55 سال ژاپن استمرار یابد، می­تواند به رشدی معادل 11 درصد در تولید ناخالص داخلی در سال 2025 بینجامد، در عین حال مانعی در جذب نیروی انسانی جوان ایجاد نشود(Seyed Mirzaie, 2007).

در جامعه دوستدار سالمند، سیاست­ها، برنامه­ها، خدمات و ساختارهای زیربنایی مرتبط با محیط فیزیکی و اجتماعی نوعی طراحی می­شوند که افراد سالمند را به زندگی در محیطی امن قادر نموده و از لذت سلامتی برخوردار نمایند. همچنین تداوم شراکت در امور اجتماعی را به معنای واقعی برای آنها محقق سازند. در این راستا، کلیه عوامل بیولوژیکی، رفتاری، روانی، اقتصادی-اجتماعی و محیطی درهمه مراحل زندگی با هدف تعیین سلامت و رفاه برای سال­های بعدی باید مدنظر قرار گیرند. جامعه دوستدار سالمند برای کلیه گروه­های سنی سودمند است چرا که محیط امن برای سالمندان، بدون شک برای دیگر اقشارجامعه نیز ایمن می­باشد. ساختمان­ها و خیابان­های بدون مانع، تحرک و استقلال سالمندان را افزایش می­دهد و بدین وسیله کل جامعه از شراکت آنها در امور انتفاعی و غیرانتفاعی و نیز فعالیت­های مدنی بهره­مند می­گردد(WHO, 2007)، لذا جوامع از قدرت منع یا حمایت از عملکردها و ظرفیت­های سالمندان برخوردارند. بهسازی مناسب محیط برای سالمندان، منجر به کیفیت بهتر زندگی آنان شده و با رضایت بیشتری در زندگی همراه خواهد بود( نور آزیزن، دادگری، احمد و دادور، 1386).

در بیشتر کشورهای آسیایی، اکثر افراد، تمایل به گذراندن ایام ‌پيری در خانه و در کنار خانواده(Age in place) را دارند. سالمنداني كه با خانواده زندگي مي­كنند، نسبت به سالمنداني كه به تنهايي زندگي مي­كنند بيشتر عمر كرده و به ميزان بيشتري استقلال خود را حفظ مي نمايند. تحقيقات نمايانگر صرفه جويي اقتصادي و شرايط بهتر سالمند در خانواده مي باشد(شعاعی و نجاتی، 1387). سالمندانی که در خانه­های خود زندگی می­کنند، نسبت به آنهایی که با فرزندانشان زندگی می­کنند و یا بی­خانمان هستند، از نظر روانی و اجتماعی از وضعیت مطلوب­تری برخوردارند(رفعت ماه و کریمی، 1381)، لذا باید شرایط سازگاری بین سالمند و محیط زندگی او فراهم گردد( نور آزیزن، دادگری، احمد و دادور، 1386).

انتظار می­رود در جامعه دوستدار سالمند بعلت توزیع متناسب امکانات، افراد مسن، نیاز به ترک محل زندگی خود جهت دستیابی به خدمات حمایتی مناسب­تر را نداشته باشند زیرا جابجایی­های اجباری سالمندان تاثیرات منفی بر آنها دارد(Motamedi, 2005) لذا جوامع دوستدار سالمند باید بتوانند بین نیازمندی­های سالمندان از یکطرف و منابع و ساختارهای زیربنایی موجود در جامعه از طرف دیگر،  بوسیله اهرم حمایتی تعادل ایجاد نمایند و این امر جز با برنامه­ریزی در جهت دسترسی به ساختارهای زیربنایی و حمایت­های همه جانبه جهت دستیابی به منابع اجتماعی محقق نمی­گردد.

در برنامه­ریزی­های جوامع دوستدار سالمند، اصل انعطاف­پذیری نیز باید مدنظر قرار گیرد. بعنوان مثال، در محیط­های دارای امکانات متمرکز، باید بیشترین توجه بر از بین بردن موانع پیاده­روی برای سالمندان استوار باشد و در محیط­هایی با امکانات غیرمتمرکز، دسترسی به وسایل حمل و نقل باید کانون توجه قرار ­گیرد.

بقیه در صفحه بعد